Τακτική ενημέρωση

άρθρο του David Graeber, καθηγητή κοινωνικής ανθρωπολογίας στο Goldsmith’s College, UK, συγγραφέα των Possibilities: Essays on Hierarchy, Rebellion & Desire και Direct Action: An Ethnography.

Άρθρο από το τελευταίο τεύχος (Μαΐου – Ιουνίου 2009) του περιοδικού Adbusters. no. 83, vol. 17(3).

O όρος “επανάσταση” έχει απωλέσει τόσο άγρια τη σημασία του στην καθημερινή χρήση που μπορεί να σημαίνει σχεδόν τα πάντα. Έχουμε επαναστάσεις σχεδόν κάθε εβδομάδα: τραπεζικές επαναστάσεις, κυβερνετικές επαναστάσεις, ιατρικές επαναστάσεις και μια Ιντερνετική επανάσταση κάθε φορά που κάποιος εφευρίσκει ένα έξυπνο καινούριο πρόγραμμα.

Ο κοινότυπος ορισμός της επανάστασης πάντα υπονοούσε κάτι με την έννοια μιας αλλαγής παραδείγματος, μιας διακοπής, μιας θεμελιώδους ρήξης στην φύση της κοινωνικής πραγματικότητας, μετά την οποία τα πάντα λειτουργούν διαφορετικά και δεν μπορούν να εφαρμοστούν οι προηγούμενες κατηγοριοποιήσεις. Αυτή η κατανόηση της έννοιας επιτρέπει στους ανθρώπους να ισχυρίζονται ότι ο σύγχρονος κόσμος προέρχεται ουσιωδώς από 2 επαναστάσεις: τη Γαλλική και την Βιομηχανική. Το γεγονός ότι αυτές οι 2 δεν έχουν τίποτα κοινό, πέρα από το ότι φαίνεται να σηματοδοτούν μια διακοπή με την πρότερη κατάσταση, δεν αποτρέπει τους ανθρώπους από αυτή τη θεώρηση. Η πολιτική φιλόσοφος Ellen Meiksins Woods σημειώνει ότι έχουμε κυλίσει στην παράξενη συνήθεια να συζητούμε τη “νεωτερικότητα” λες και περιείχε ένα συνδυασμό laissez-faire οικονομίας και διακυβέρνησης Γαλλικού ρεπουμπλικανικού στυλ. Το κάνουμε αυτό παρά το γεγονός ότι αυτά τα δυο δεν έχουν να κάνουν σχεδόν καθόλου με κανενός είδους επανάσταση. Η Βιομηχανική επανάσταση συνέβη κάτω από ένα απαρχαιωμένο, σε μεγάλο βαθμό μεσαιωνικό σύνταγμα, και η Γαλλία του 19ου αιώνα δεν ήταν καθόλου laissez-faire.

Το γεγονός ότι η Ρωσική Επανάσταση έχει απήχηση στον “αναπτυσσόμενο κόσμο” συμβαίνει επειδή είναι το μόνο παράδειγμα όπου τα 2 είδη επαναστάσεων φαίνεται να συμπίπτουν στην πραγματικότητα: κατάληψη της εθνικής εξουσίας που οδήγησε σε γρήγορη βιομηχανοποίηση. Ως αποτέλεσμα, σχεδόν κάθε κυβέρνηση του 20ου αιώνα στο Νότο που είχε αποφασίσει να προλάβει οικονομικά τις βιομηχανικές δυνάμεις ένιωθε υποχρεωμένη να ισχυρίζεται ότι ήταν “επαναστατικό καθεστώς”.

Αν υπάρχει ένα λογικό λάθος που υποφώσκει σε αυτό το σύστημα σκέψης, βρίσκεται στην φαντασίωση ότι η κοινωνική ή ακόμα και η τεχνολογική αλλαγή μπορεί να πάρει την ίδια μορφή όπως εκείνη που ο Thomas Kuhn ονόμασε “δομή των επιστημονικών επαναστάσεων”. Ο Κuhn αναφερόταν σε γεγονότα όπως τη μετάβαση από ένα Νευτώνιο σε ένα Αϊνστάινιο σύμπαν, που ήταν μια περίσταση όταν μια διανοητική ανακάλυψη άλλαζε ξαφνικά την πραγματικότητα. Αλλά η εφαρμογή αυτής της δομής σε κάτι άλλο από τις πραγματικές επιστημονικές επαναστάσεις συνεπάγεται ότι ο κόσμος είναι πραγματικά αντίστοιχος της γνώσης μας γι’ αυτόν, και τη στιγμή που αλλάζουμε τις αρχές επί των οποίων βασίζεται η γνώση μας, και η ίδια η πραγματικότητα αλλάζει. Αυτή είναι η εσφαλμένη λογική που οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι μας λένε ότι πρέπει να υπερβούμε στην πρώιμη παιδική ηλικία (σ.τ.Μ.: WTF?) Φαίνεται ότι λίγοι άνθρωπο το καταφέρνουν στ’ αλήθεια.

Πράγματι, ο κόσμος δεν είναι υποχρεωμένος να συμμορφώνεται στις προσδοκίες μας και όσο η “πραγματικότητα” αναφέρεται σε οτιδήποτε, αναφέρεται σε ακριβώς αυτό που δεν μπορεί να συμπεριληφθεί ολοκληρωτικά από τις φαντασιακές κατασκευές μας. Οι συνολικότητες, εν προκειμένω, είναι πάντα δημιουργήματα της φαντασίας. Τα έθνη, οι κοινωνίες, οι ιδεολογίες, τα κλειστά συστήματα – κανένα από αυτά δεν υπάρχει πραγματικά. Η πίστη μας σε τέτοια πράγματα μπορεί να είναι μα αδιαμφισβήτητη κοινωνική δύναμη, αλλά η πραγματικότητα είναι άπειρα πιο “μπελαλίδικη” από αυτά. Αυτό συμβαίνει καθώς η έξη της σκέψης που ορίζει τον κόσμο ως ένα συνολικό σύστημα (όπου κάθε στοιχείο παίρνει τη σημασία του μόνο σε σχέση με τα άλλα στοιχεία) τείνει σχεδόν πάντοτε να οδηγεί σε μια θεώρηση των επαναστάσεων ως κατακλυσμιαίες ρήξεις. Πως αλλιώς θα μπορούσε ένα συνολικό σύστημα να αντικατασταθεί από ένα τελείως διαφορετικό σύστημα παρά με ένα κατακλυσμιαίο γεγονός; Επομένως, ερμηνεύουμε την ανθρώπινη ιστορία ως μια σειρά επαναστάσεων: τη Νεολιθική Επανάσταση, τη Βιομηχανική Επανάσταση, την Πληροφορική Επανάσταση, κλπ, και το πολιτικό όνειρο γίνεται το να πάρουμε κάπως τον έλεγχο αυτής της διαδικασίας. Παλεύουμε να φτάσουμε στο σημείο στο οποίο να μπορούμε να προκαλέσουμε μια ρήξη επαναστατικής εμβέλειας – μια εισβολή της στιγμής που θα προκύψει ως άμεσο αποτέλεσμα της συλλογικής βούλησης. “Την Επανάσταση”, για να το θέσουμε σωστά.

Δεν προκαλεί έκπληξη ότι όταν οι ριζοσπάστες στοχαστές δεν μπορούν να προκαλέσουν ρήξη στη δική τους πολιτική πραγματικότητα, προσπαθούν στα γρήγορα να αναγνωρίσουν παραδείγματα επαναστάσεων που συμβαίνουν αλλού. Αυτό το φαινόμενο έχει διευρυνθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε ο Γάλλος φιλόσοφος Paul Virilio θεωρητικοποιεί ότι η ρήξη είναι η μόνιμη κατάσταση ύπαρξής μας.

Δεν απευθύνω έκκληση για την πλήρη απόρριψη των φαντασιακών συνολικοτήτων (προϋποθέτοντας ότι μια τέτοια απόρριψη είναι έστω δυνατή, που πιθανότατα δεν είναι)· οι φαντασιακές συνολικότητες μάλλον είναι ένα χρήσιμο εργαλείο της ανθρώπινης σκέψης. Αντίθετα ζητώ να έχουμε στο μυαλό μας ότι αυτές οι συνολικότητες είναι μόνο αυτό: εργαλεία της σκέψης. Για παράδειγμα, υπάρχει σπουδαία αξία στο να μπορούμε να αναρωτηθούμε: “μετά την επανάσταση, πως θα οργανώσουμε τα μέσα μαζικής μεταφοράς;” ή “Ποιός θα χρηματοδοτεί την επιστημονική έρευνα;” ή ακόμα “Πιστεύετε ότι θα υπάρχουν περιοδικά μόδας όταν έρθει η επανάσταση;” Η τωρινή κατανόηση του όρου που έχουμε είναι μια χρήσιμη διανοητική σύνδεση, αλλά πρέπει επίσης να αναγνωρίσουμε ότι αν δεν προθυμοποιούμαστε να θανατώσουμε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους, η “επανάσταση” σχεδόν σίγουρα δεν θα είναι η σαφής ρήξη με το παρελθόν που ο παρών ορισμός μας υπονοεί.

Οπότε τι θα συμβεί;

Η επανάσταση σε παγκόσμια κλίμακα θα ξετυλιχτεί με πολύ αργό ρυθμό. Αρχίζει να συμβαίνει τώρα. Αυτό που πρέπει να κάνουμε για να αναγνωρίσουμε αυτό το γεγονός είναι να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε την επανάσταση ως ένα ενιαίο γεγονός, σαν μια τεράστια κατακλυσμιαία ρήξη. Αντίθετα, θα πρέπει να αναρωτιόμαστε ποια είναι η επαναστατική δράση. Επαναστατική δράση είναι κάθε συλλογική δράση που απορρίπτει, και συνεπώς αντιμετωπίζει, κάποια μορφή εξουσίας ή κυριαρχίας, και κάνοντάς το, ανασυγκροτεί κοινωνικές σχέσεις. Η επαναστατική δράση δεν πρέπει αναγκαία να είναι τόσο μεγαλεπήβολη που να στοχεύει μόνο να ρίχνει κυβερνήσεις. Κάτι τόσο μικρό όσο η προσπάθεια δημιουργίας αυτόνομων κοινοτήτων για την αντίθεση στην εξουσία, είναι, για παράδειγμα, επαναστατική πράξη. Αν αποδεχτούμε αυτό τον ορισμό, αποδεχόμαστε το γεγονός ότι ήρεμες επαναστάσεις συμβαίνουν παντού στον κόσμο. Αγροτικές κοινότητες στη Μαδαγασκάρη αντέδρασαν στην εκμετάλλευση της Γαλλικής αποικιοκρατίας υιοθετώντας βαθμιαία το ήθος ότι είναι λάθος για τους ενήλικες να διατάζει ο ένας τον άλλον. Οι κάτοικοι του νησιού τότε επιτέλεσαν συγκρατημένη παθητική αντίσταση ως το βαθμό που το μεταποικιακό κράτος εγκατέλειψε σε μεγάλο βαθμό την προσπάθεια να τους κυβερνήσει. Αυτή η αργοπορημένα κερδισμένη, αν και ατελής, νίκη, θα μπορούσε εύκολα να θεωρηθεί πετυχημένη μαζική επαναστατική δράση.

Ένα παράδειγμα όπως των κατοίκων της Μαδαγασκάρης φανερώνει τι κρύβεται πίσω από την μεγαλοπρέπεια των συνολικοτήτων. Όλες τους τελικά αντανακλούν την λογική του κράτους, την παρουσία σαν φάντασμα αυτού που ο Τρόντι ονόμαζε η “μορφή του κράτους”. Από την αρχή τους, τα κράτη ήταν παράδοξες συνθέσεις ουτοπιστικών προγραμμάτων και μορφών θεσμοποιημένων επιδρομών και εκμετάλλευσης. Σαν αποτέλεσμα, πάντα υπήρχε μια σχετικά ντροπιαστική συγγένεια ανάμεσα σε μορφές ριζικής απλούστευσης της ανθρώπινης εμπειρίας που αναπαράγονται από τις κρατικές γραφειοκρατίες και εκείνες τις μορφές που φαντάζεται η “κοινωνική θεωρία”. (Δεν ισχυρίζομαι ότι υπάρχει κάτι λάθος με τέτοιες φαντασιακές μορφές – κάθε θεωρία πρέπει να απλουστεύει την πραγματικότητα. Μόνο όταν αυτές οι μορφές απλούστευσης καλύπτονται από εξουσία γίνονται μορφές ριζικής ηλιθιότητας). Είναι σημαντικό να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε σοβαρά για το πως να αναστοχαστούμε τη σχέση της κοινωνικής θεωρίας και των επαναστατικών προγραμμάτων τώρα που τόσοι επαναστάτες του 21ου αιώνα απορρίπτουν την ιδέα της κατάκτησης της κρατικής εξουσίας. Αντίθετα αντλούν από την ηθική και οργανωτική κληρονομιά της αναρχικής παράδοσης (ακόμα κι αν μόνο μια μειονότητα προτίθενται να αυτοαποκαλούνται αναρχικοί τώρα). Αν οι διανοούμενοι δεν συγκροτούν μια πρωτοπορία τότε ποιος ακριβώς είναι ο ρόλος τους;

Τελικά ίσως γίνει εφικτό να φανταστούμε μια εντελώς νέα γραμματική των επαναστατικών μορφών. Ίσως μπορούμε να ξεκινήσουμε με το να ορίσουμε ένα συνεχές. Στη μια άκρη θέτουμε όλες τις μορφές επαναστατικής δράσης που αντιμετωπίζουν το κράτος με τους όρους του (βια) για να προκαλέσουν τις μορφές ανισότητας που εγγυάται το κράτος. Ας την ονομάσουμε την προοπτική της εξέγερσης. Στο άλλο άκρο θέτουμε όλες τις μορφές επαναστατικής εξόδου – “πολιτικοποιημένης απόσυρσης” (engaged withdrawal) – και της δημιουργίας νέων κοινοτήτων. Ας το ονομάσουμε την άρνηση της αντιμετώπισης. Κάπου στη μέση βρίσκεται η λογική της άμεσης δράσης – η εργασία της δημιουργίας μιας νέας κοινωνίας στο κέλυφος της παλιάς. Ή, πιο θαρραλέα, βρίσκεται η επιμονή, ακόμα και έναντι της κρατικής εξουσίας, να δρούμε λες και ήδη είμαστε ελεύθεροι. Όποιοι κι αν είναι οι όροι που αποφασίσουμε τελικά, είτε είναι αυτοί είτε κάποιοι άλλοι, κανένας δεν μπορεί να έχει αποκλειστικά δικαιώματα στην αλήθεια και την αποτελεσματικότητα. Η ριζική κοινωνική αλλαγή θα προκύψει μόνο από την ατελείωτη αλληλεπίδραση των αντιπαραθέσεων, των αποσύρσεων, των θεμελίων και των εκτροπών.

Ετικέτες Technorati: , , , ,

Advertisements

2 comments on “Τακτική ενημέρωση

  1. Ο/Η Gio_bek λέει:

    Πολύ ενδιαφέρον άρθρο,
    αν και δεν βρήκα το πρωτότυπο στο site του adbusters, η μετάφραση είναι πολύ καλή.

  2. […] τον D. Graeber (που μετάφραση ενός κειμένου του είχε γίνει εδώ), με θέμα την εθνογραφική συμμετοχική έρευνα που έχει […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s