Συνέντευξη του Couze Venn για το νέο τεύχος του Theory, Culture & Society

To περιοδικό Theory Culture and Society έχει τελευταίο τεύχος αφιέρωμα στον Foucault, οπότε στο blog του περιοδικού, ο επιμελητής του, Mike Featherstone, παίρνει μια συνέντευξη από τον προσκεκλημένο επιμελητή, Couze Venn.

Mike Featherstone [MF]: Why an issue on Foucault now?  What were your aims in pulling together this issue?

Couze Venn [CV]: The 25th anniversary of Foucault’s untimely death was the occasion for producing this issue.  But the main reason relates to the relevance of his 1975-1984 lectures at the College de France, now appearing in translation, that anticipated many of the changes that have happened since his death, particularly in relation to the ascendency of neoliberalism and the emergence of new mechanisms of power that are more extensive, insidious and pervasive than those which operated before.  They provide new insights not only on the relation of political economy to biopolitics and power, but a new agenda around self-transformation as part of the counter-practice informing resistance.

MF: Could you say a little about the significance of the Michel Foucault lecture series at the Collège de France.  How have they altered the general view of Foucault’s contribution?

CV: The main contribution of these lectures, apart from redressing the balance in his work with respect to the relative absence of political economy in his earlier analyses of subjectivity and power, is the opening up of the analytics of power to a longer history of subjugation and inequality, going back to the older forms of sovereignty.  The other key development is the exploration of a ‘hermeneutics of the subject’, elements of which he published in Volumes 2 and 3 of The History of Sexuality.  The 1980-84 lectures, for example in The Hermeneutics of the Subject, address issues that are broader than the question of sexuality, which has unfortunately come to circumscribe a lot of secondary literature on Foucault.  I would associate this tendency in Foucauldian studies with the focus on the self since the 1970s, tied in with ego-psychologies, person-centered therapies, much of queer theory, and, generally, the grounding of social theory and politics on a concept of the individual as an autonomous, self-sufficient subject that function as foundation.  Such a subject-centered ontology contributes to the displacement of the focus onto the individual, and identity politics and the reduction of gender politics to identity politics.  Whilst these issues are politically relevant, it has also enabled neoliberal politics and ontology to occupy the terrain vacated by radical politics.  Foucault’s lectures provide elements for re-thinking all this in the light of the present crisis in neoliberal capitalism and conservative environmentalism.

MF: How does the notion of biopolitics in Discipline and Punish differ from that in the Lectures?

CV: Discipline and Punish is an early-ish work with reference to the Lectures on political economy.  It is still about the shift from the form of power he calls sovereignty, and which he says can in essence be expressed in terms of the unilateral right to kill, or to let live.  So, DP is about biopower, or power over life.  The way the book starts with the torture to death of the condemned is meant to illustrate in the starkest way possible this power over and ownership of the subject’s body by the sovereign.  Biopolitics in the later work is about the shift in this form of power to one concerned with how the state can amplify the productive capabilities of the sovereign’s subjects, i.e, with the mechanisms and apparatuses that enable the state to take life in charge in order to make it more productive.  We can call this a governmentalisation of biopower.  And, because this governmentalisation is founded on the basis of the key principles of classical political economy – laissez-faire, minimum state intervention in the economy, legally and economically free individuals (well, propertied men at least), the growth of the wealth of the nation as prime objective – biopolitics cannot be dissociated from both this new idea of the state and from liberal capitalism.  Biopolitics is thus also an economisation of biopower.  This is why political economy becomes a focus in the lectures at the end of the 70s, a period when, interestingly, structural changes were happening in the real global economy.  Different forms of power over life are involved in this shift.  It is a big, if poorly understood difference.

MF: What is the significance of ‘population’ in this shift?

CV: Population becomes the prime category for the new biopolitical reason of state.  This new concept of population emerges when states in Europe become territorialized with the emergence of the idea of the nation-state, tied in with the view that the wealth of the nation and that of the Prince, hence also his power, was founded in the capacities and economic activity of the population and not just on territory. So, the population becomes an economic category.  The Physiocrats in the 18th century were the first to recognise this and deduce the implications for government.  One of the principles they advocated was that of laissez-faire, on the grounds that merchants knew better than the government how to create wealth and conduct business. But the state according to them needed to maintain control of subjects and their activities based on reason of state, which was determined by its responsibility for the general good.  This contradiction between the freedom of the market and the limitations of liberty by the state is what liberal political economy tried to resolve by arguing that the self-interested actions of free economic agents naturally, by means of Adam Smith’s famous ‘invisible hand’, ensured the general good.  The state did not have to intervene to promote collective interests.  This is the basis for the connection between political economy and biopolitics in the 19th century.  Though power continues to operate at both the level of the individual and the level of population, the latter is now the object of both a constitution and a management, with the aim of increasing its productive capacities and producing law-abiding citizens.  So, disciplining techniques continue to operate in institutions like schools, etc, and normalisation remains as a strategy for the regulation of individuals and populations, but the emphasis gradually shifts to the management of conduct, and the role of law in this, especially when ordoliberal and neoliberal dogmas begin to gain ground on the principles of radical liberals as expressed in the Welfare State, i.e redistribution, mixed economy, protection of the weak and poor, state responsibility for each citizen. Populations accordingly, say of skilled labour, criminals, migrants, professionals, increasingly tend to be constituted by reference to the objectives of security, labour, wealth creation, and consumption.

MF: Many people will be surprised that Foucault’s discussion of biopolitics in the Lectures takes in liberalism, ordo-liberalism and neoliberalism.  How do you understand the significance of his link between ‘nature,’ ‘life’ and ‘market?’

CV: This is a more difficult question, as it gets to a core issue relating to ontology and epistemology, and consequently discourses of legitimation of forms of power or ways of life.  The clue to the turn to the analysis of liberalism in its several forms is to be found in his analysis of power.  After Discipline and Punish, and History of Sexuality, vol 1, the research for which are in his Lectures from 1971 -74, the analysis of power moves from the focus on apparatuses of constitution and regulation developing mainly in the 18th century.  These are what he calls ‘police’, relating to the disciplining and regulation of a population, and ‘pastoral power’, that is, processes and techniques of normalisation; they are central to this approach, exemplified in Security, Territory, Population.  This power is still a power over life, but an important shift occurs in the conceptualisation of state power following the Treaty of Westphalia of 1648 that establishes the idea of nation-states as both territorially fixed and economically coherent units in Europe.  The wealth of the Prince is henceforth bound up with the productivity of the population rather than with the size of his territorial ownership.  So, from the series of research which starts with Society Must be Defended, Foucault begins to expand the analysis of power to take fuller account of the economy.  In Society Must be Defended, which looks at Europe from the Roman Empire to Westphalia, he analyses wealth in terms a zero-sum game of winners and losers, thus inequality, and in terms of the ‘discourse of race war’ which underwrites inequality.  He describes a picture of unequal power relations, originating in initial conquest and dispossession of one group by another, legitimated in terms of the authority and rights of the sovereign, supported by an historical narrative, namely, the history of the victors, that naturalises inequalities of power and wealth.  Religion plays a part as discursive mechanism consolidating the authority and rights of the sovereign.  The idea of the divine rights of the king is exemplary of this system.  With the emergence of liberal capitalism, the practices of government Foucault describes as ‘police’ and the economic discourse of mercantilism give way to a different economico-political discourse, namely, classical liberalism as we find it in the works of Adam Smith, which elaborates a different basis for legitimating state power.  In The Birth of Biopolitics, Foucault examines how and why state power and the principles for its limitation become grounded in the rationality as constructed in the discourse of laissez-faire economic theory.  Liberal political economy provides the language and concepts for governmental reason.  This is why we can say that biopolitics is in effect the economisation of biopower alongside its governmentalisation.  Today, biopolitics is becoming an environmentalisation of power, as Massumi points out in his article in the TCS issue.  From a biopolitical point of view, the concepts of nature, life and the market are the same in both the economic discourse of liberalism and the new rationality of the state; they are founded in the same ontology.  This is very important.  For, the radical critique of power must take on this ontology also, and propose a different one.  Foucault does this in the series of lectures that followed, some of which have appeared as The Hermeneutics of the Subject, and volumes 2 and 3 of The History of Sexuality. So, the turn to political economy is not at all a mystery.  What is a mystery is the relative neglect in his analysis of the essential part played by the conquest of the Americas and European colonialism generally in making possible the major shifts out of which liberal capitalism and biopolitics have emerged (see Venn paper in the issue).

MF: How does the ‘enterprise man,’ relate to the potential for developing a subject framed by an ‘aesthetics of ourselves?’ Foucault develops the latter theme more in his final writings published in the later volumes of the History of Sexuality – is there a connection with biopolitics, or is Foucault just pursuing a different line?

CV: The ‘enterprise man’ is the opposite of the subject framed by an ‘aesthetics and an ethics of ourselves’.  Enterprise man is constrained within the logic of the new economic man, driven by self-interest, whose action is guided by calculations of cost and benefit, with no care for the wellbeing of the other, no concern for the general good.  UK Prime Minister, Margaret Thatcher, famously said ‘society does not exist’.  Enterprise man is the exemplar of the neoliberal subject, and fits with an autistic capitalism.  The appeal to an aesthetics and an ethics of becoming is derived from the analysis of the Greek ‘art of living’ and ‘a technique of existence’ that have care and truth as guiding principles.  This is elaborated in The Hermeneutics of the Subject, which is an extensive meditation on the thoughts and techniques developed by ancient Greek philosophers in their search for the perennial questions human beings have posed to themselves about the fulfilled or meaningful life, about fidelity to oneself in the light of truly knowing oneself.  The development of the critical and reflective relation one has to oneself, based on a process of meditation and memorisation, techniques of writing and reading, and an ascesis, is part of this almost therapeutic process.  The discussion of parrhesia, of truth telling and speaking, relates to this quest.  So, the care of the self is a preparation for the life well lived, which is also a preparation for death.  The connection with biopolitics, as I see it, is as a way of clearing the ground for a different politics than the kind of instrumental, cynical politics of both left and right political parties in the 1970s and early 80s, a politics of intimidation and fear.  Foucault was I think searching for another way through this idea of an ethics of the self.

Revel talks about the need to see biopolitics within the framework of an ‘affirmation of being,’ a ‘radical positivity’ and stresses the creative invention of new ways of life.  Rabinow also discusses Foucault’s attitude towards friendship and sociability.  What is the basis of this potential resistance through ‘singularities in difference’ and how does it relate to the other more governmental form of biopolitics.

Revel, as well as Rabinow, in their papers in the TCS special issue, develop elements of this different ground.  Revel proceeds through a critique of misinterpretations of biopolitics and its implications.  She points to the objectification of the individual by biopolitics and the naturalisation of this process in the discourse of governmentality.  Life she says is not exclusively biological.  Instead she wants to politicise ethics, that is, to see the care of the self to be concerned with a process of becoming that must necessarily involve the relation to the other, as a positive.  So, it is social life, or life in common, which is the starting point for the new politics of life or new politics of ‘differential becoming’, quite different from what biopolitics seek to achive.

Rabinow’s paper adds detail to this, elaborating the ‘care of the self’ by reference to the philosophers Foucault discusses in The Hermeneutics book/lectures.  The basis for this resistance, and alternative way of life, is in two things, on the one hand, the wealth of knowledge accumulated in ‘philosophical’ discourse about the process of self-transformation, a process always requiring an other, as interlocutor or mentor or an archive; so there is a special role for philosophy in this task.  On the other hand, related to it, there is the fact that the search for the ‘truth’ about ourselves requires that one is able to speak the truth, or free to speak truth to those in power.  A notion of liberty is implicated in this, gestured but not developed in some passages in Foucault, for example in his essay on the Enlightenment.  This is not the liberty of which liberalism speaks, circumscribed within economic activity.  This is a liberty tied to a notion of liberation.  So, what we find in the thought of Foucault after the analysis of political economy and biopolitics is a framework for a new politics of life in which liberty, singularity, being-in-common, truth, and meaningful lives call up each other. These are not terms that we find in biopolitics or in enterprise culture, which have nothing to do with the kind of self-transformation that Rabinow or Revel propose, in the wake of Foucault.

MF: Could you say a little about the methodological innovations/shifts detectable in the Lectures.  Collier in his paper in the issue develops the argument that Foucault moves away from an epochal reading of history to a more nuanced sense of historical detail?  Does this mean Foucault abandons his genealogical and ‘history of the present’ approach?

CV: There is a more nuanced reading of history in his works after History of Sexuality, and no references to episteme and so on, i.e major epistemological breaks.  This is clear in Security, Territory, Population, for instance, where there is a greater sense of an archaeological digging in the archives.  What is produced is a more subtle genealogy, for instance, the series from Society Must be Defended to The Birth of Biopolitics can be seen as such a subtle genealogy of biopolitics and of the contemporary form of power, namely, neoliberal politics of life.  The emphasis shifts to assemblages or dispositifs, topologies of power, as Collier calls it, historically specific and constantly in process of change.

MF: In their different ways Massumi, Terranova and Lazzarato extend Foucault’s discussion of biopolitics in the Lectures from liberalism and ordo-liberalism to contemporary neoliberalism. Could you say a little about these developments – especially the discussion of the environment, financialization, securitization and information and communication milieus?

CV: The contributions of Lazzarato, Massumi and Terranova are rich in the sense of opening up new areas for further exploration and research.  Together they problematise the notion of biopolitics, certainly as it operated in the 19th and much of 20th century, what I prefer to call the very long 19th century, dominated by liberal discourse and its variants.  They are trying to point towards new agendas in which the dominance of finance, the environmentalisation of power, and the biologisation of life have become the new targets for radical critiques as part of a new politics.  Their analyses take on board developments that have become clearer since Foucault’s death 25 years ago, especially the domination of finance which he had neglected, as Lazzarato points out, the effects of new technologies of communication.  The latter, examined by Massumi and Terranova, are central in understanding the development and effects biotechnologies, including for surveillance, and the creation of new virtual financial products through the meeting of probabilistic theory, the internet, networks, and laissez-faire economics.  The consequences are real, notably, the current crisis.  Massumi extends the analysis to the question of threats arising from complexity and far-from-equilibrium systems, i.e, metastable systems open to indeterminate and uncontrollable changes.

MF: Could you say a little about the significance of Foucault’s Lecture on Alternatives to the Prison which is featured in the special issue?  How does it relate to the College de France lectures?

CV: The lecture, or polemic, on prison was delivered in 1976, which is the same period when he was talking about the issues of power, authority, and racism in Society Must Be Defended, and thus the start of the series  of Lectures on political economy.  In fact, although many of the themes he touches upon are trailed in Discipline and Punish, such as the role of the family, work and self-culpabilisation as part of the mechanisms of normalisation aiming to ‘reform’ the criminal, the whole polemic is more clearly framed within a political economy of criminality, as he says at the end of the lecture. It is thus more clearly tied to his genealogy of biopolitics.  It is typical also of his genealogical method, which is to begin with the radical problematisation of a given object of knowledge, such as the prison, though the whole lecture, I would say, does not so much present a possible genealogy of the prison as present an analytics for the prison by reference to a wider historical framework.  This is clear when he poses a series of questions about the real intentions of prison and forms of punishment, and wonders whether we are not instead dealing with a planned economy of crime.  His focus on the 19th century and the latter half of the 18th century adds to the argument that he was looking again at the prison in the context of the twinned emergence of biopolitics and political economy.

MF: Theory, Culture & Society has just published the Foucault issue and Body & Society has the issue on Affect in press – both co-edited by you.  Could you say a little about the potential links between biopolitics and affect.  Also how you see their role in the current neoliberal form of governmentality and the theoretical and methodological implications for understand the changing forms of sociality/social life.

CV: Another difficult question.  The first thing is that biopolitics as an economisation of life within the frame of neoliberal capitalism recruits affective economy in the service of a consumer culture.  So, an agenda has emerged for both theory and daily existence around affective labour, about the development of the self as an overriding aim of existence, or around the pleasures of life based on consumption.  When such an agenda is bolted onto the individualism of the ‘enterprise man’ of neoliberalism, we have a subject-centered philosophy and a corresponding way of life that does not see a contradiction between the notion of a self-centered, self-interested individual and a politics or philosophy that would aim to ensure the wellbeing of all within just societies.  Ethics disappears in this coupling of affect and fundamentalist or totalising ontologies of life, or it is reduced to religious dogmas.  This is because ethics is fundamentally to do with the relation to the other, a view we find in Foucault as well as Revel and Rabinow, and other philosophical positions that we find in the thoughts of people like Levinas or Ricoeur (say in Ricoeur’s Oneself as Another or in Levinas’ Time and the Other; see the analysis in Venn, 2000).  What we have tried to establish in the special issue on affect is the relationality of affect, that is, that affect is relation, and being is relation, and not something secreted inside humans or living beings.  It is a fundamentally non-individualistic position.  And it is a different starting point.  The implications bring up questions relating to the recognition of complexity, the co-constitutive aspect of all life, and thus the cross-disciplinary character of the explorations that one must now undertake to rethink the bases for new ways of being and new critiques of the present.  The fact that the long 19th century has brought us to a point of crisis when the future of humanity itself is in question, motivates this search for alternatives.

Ετικέτες Technorati: , ,

Ημερίδα: Η Ανάλυση Λόγου στην Ελλάδα 9/2/2010

Το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Εφαρμοσμένης Επικοινωνίας οργανώνει ημερίδα με θέμα «Η ανάλυση λόγου στην Ελλάδα» στις 9/2/2010, στην Αίθουσα Δρακόπουλου του Κεντρικού Κτηρίου του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Για το πρόγραμμα και τους ομιλητές, μπορείτε να δείτε είτε τις εικόνες, είτε τα συνημμένα pdf.

program FRONT-BACKprogram


Ετικέτες Technorati: , , , ,

FW: Αξίζει να φανταστούμε μια νέα ελληνική κοινωνία

Αξίζει να φανταστούμε μια νέα ελληνική κοινωνία!
Κοινή Δημόσια Δήλωση για τo Νομοσχέδιο περί Ιθαγένειας και Πολιτογράφησης Μεταναστών

Μεγάλο μέρος των σχολίων στη διαβούλευση που έχει ανοίξει το Υπουργείο Εσωτερικών στο www.opengov.gr/ypes είναι δυστυχώς αποτέλεσμα παραπληροφόρησης. Kάποτε δε προδίδουν ότι οι γράφοντες δεν έχουν καν αναγνώσει αυτό το ίδιο το νομοσχέδιο που επικρίνουν ή λασπολογούν. Η αβάσιμη κινδυνολογία περί αλλοίωσης του έθνους και περί φυλετικής διαφοροποίησης, είναι απαράδεκτη σε μια δημοκρατία και κάποτε ποινικά κολάσιμη. Μπορεί να προκαλέσει μόνο θύματα βίας, δυσανεξίας, χειραγώγησης, απογοήτευσης και ματαίωσης από όλες τις πλευρές. Μέσα στην προσπάθεια δημιουργίας πόλωσης και όξυνσης μέσα από εμπρηστικές διαστρεβλώσεις, δαιμονοποιήσεις και ρατσιστικής έμπνευσης υστερίες, ακόμα και εκείνοι που τις εκφέρουν έχουν να χάσουν. Οι προτεινόμενες ρυθμίσεις βρίσκονται σαφώς στο μέσο όρο (αν όχι λίγο κάτω από αυτόν) των υπόλοιπων ευρωπαϊκών χωρών και είναι εύλογες και δικαιολογημένες, όσο και επιφυλακτικές και προσεκτικές. Aξίζει λοιπόν να σημειώσουμε κάποια σημεία που χρήζουν προσοχής από ειδικούς και μη, από τους κατέχοντες πολιτικά αξιώματα αλλά και κυρίως τους απλούς πολίτες:

1- Σήμερα υπάρχει ήδη «αλλοίωση» του ‘δήμου’ στο βαθμό που για πολλά έτη εργαζόμενοι και τα παιδιά τους στη χώρα δεν έχουν κανένα απολύτως δικαίωμα να πουν τη γνώμη τους ακόμα και για το πού πρέπει να μπουν κάδοι καθαριότητας ή μια παιδική χαρά.

2- Αξίζει να αναλογιστούμε τι θα λέγαμε και πώς θα αντιδρούσαμε εάν έλληνες μετανάστες για δεκαετίες στην Αμερική, τη Γερμανία κλπ. είχαν δικαίωμα (υποχρέωση) μόνο να εργάζονται και όχι να λένε τη γνώμη τους, ούτε καν για ζητήματα που τους αφορούν άμεσα σε τοπικό επίπεδο. Ο κίνδυνος λοιπόν για την Ελλάδα δεν είναι εκείνος της «αλλοίωσης» της εθνική ομοιογένειας αλλά η αναβίωση ενός αποκρουστικού καθεστώτος ειλώτων και πληβείων. Στο δημοκρατικό σύστημα δεν χωρεί τέτοιος αποκλεισμός.

3- Το μεταναστευτικό και ο κώδικας ιθαγένειας έχουν αποδειχθεί εξαιρετικά προβληματικά και παρωχημένα, ακριβώς επειδή καμία κυβέρνηση δεν τα άγγιξε όταν έπρεπε. Αποτέλεσμα είναι σήμερα η Ελλάδα να βρίσκεται κάτω από όλες τις χώρες της ΕΕ των 27 στις σχετικές ρυθμίσεις. Ως τέτοια σήμερα το «μεταναστευτικό» βρίσκεται ενώπιόν μας ως γόρδιος δεσμός και χρήζει ανάλογων – όσο και νηφάλιων και δημοκρατικών – λύσεων.

4- Η απόδοση ιθαγένειας στους ανθρώπους με αποδεδειγμένα ισχυρούς δεσμούς με την Ελλάδα, έχει μέγιστο όφελος πρώτα απ’όλα για το σύνολο των Ελλήνων και κατόπιν για τους πολιτογραφηθέντες. Η ισότητα δικαιωμάτων ανάμεσα στους κατοίκους της χώρας που έχουν κτίσει παραγωγικά το κέντρο της ζωής τους και το μέλλον τους στην Ελλάδα, μόνο καλό μπορεί να κάνει σε όλους τους εργαζόμενους, ιδιαίτερα στη νέα γενιά, απέναντι σε φαινόμενα ανασφάλιστης ή επισφαλούς απασχόλησης, εκμετάλλευσης, ολιγαρχίας και κρίσης της δημοκρατίας. Η διατήρηση μεγάλου μέρους της εργατικής δύναμης σε επισφαλή θέση έχει προφανώς αρνητική επίπτωση σε όλους τους εργαζόμενους (ασφαλιστικά-εργασιακά δικαιώματα), ενώ συντηρεί τις ολιγαρχίες και τους ισχυρότερους που εμμέσως ή άμεσα εκμεταλλεύονται αυτήν την κατάσταση.

5- Γιατί λοιπόν ακριβώς εκείνοι που θα έπρεπε να προσβλέπουν στην υπηκοότητα ή το δικαίωμα ψήφου στις τοπικές εκλογές για τους μετανάστες να αντιδρουν σε αυτή τη μεταρρύθμιση; Η απάντηση ίσως βρίσκεται στην αρκετά παλιά (και ενίοτε δύσοσμη, βλ.«Βατοπέδιο») διαπλοκή ανάμεσα σε κομμάτι της πολιτικής τάξης και τους υπερπατριώτες και τους μονοπωλητές της εθνικής ταυτότητας με το αζημίωτο. Αυτή η πολιτική ομάδα από τα όρια του ‘κέντρου’ έως την ακροδεξιά είναι και εκείνη που σήμερα, επισείοντας την ανύπαρκτη απειλή σκιάχτρο της «αλλοίωσης της εθνικής ομοιογένειας», επιδιώκει να στρέψει τους λιγότερο ισχυρούς και λιγότερο ενημερωμένους – ή απλά χειραγωγημένους. Συχνά σε αντίθεση προς τα ίδια τους τα συμφέροντα για μια πιο δίκαιη κοινωνία. Ένα παράδειγμα: σε ποιον μπορεί να συμφέρει να μην έχουν δικαιώματα τα παιδιά μεταναστών όταν εισέρχονται στην αγορά εργασίας; η ευάλωτη θέση τους αποβαίνει σε βάρος ολόκληρης της νέας γενιάς ανεξαρτήτως ιθαγένειας που ανταγωνίζεται αυτό το χαμηλά αμειβόμενο και λιγότερο προστατευμένο από το νόμο εργατικό δυναμικό.

6- Η νηφάλια ρύθμιση (όπως εκείνη που πρότεινε η Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου http://www.hlhr.gr) που εκτιμά την πραγματική ένταξη του πολιτογραφηθέντα στην ελληνική κοινωνία καθώς και τη δυνατότητά του να συμμετάσχει ενεργά και ουσιαστικά στην ελληνική πολιτική κοινότητα, σύμφωνα με τις θεμελιώδεις δημοκρατικές αρχές οι οποίες την διέπουν, είναι επαρκής για να κατευναστούν οι, κατά τη γνώμη μας αβάσιμοι, φόβοι ‘αυτόματης’ απόδοσης ιθαγένειας.

7- Επιπλέον το προτεινόμενο σχέδιο νόμου επιδέχεται ουσιαστικών βελτιώσεων που θα βοηθήσουν την εφαρμογή του στην πράξη, αποφεύγοντας ασάφειες:

– Δεν είναι σαφής η σκοπιμότητα της ρύθμισης για συμμετοχή στις τρεις πρώτες τάξεις υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Θα μπορούσε να είναι οποιεσδήποτε τρεις τάξεις του Δημοτικού. Εξαιρείται επίσης ένα σημαντικό κομμάτι για το οποίο έχουν επενδυθεί δημόσιοι πόροι: οι μετανάστες που έχοντας μεταναστεύσει ανήλικοι και έχοντας φοιτήσει λίγα έτη (λιγότερα των έξι) και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση αποφοιτούν από ελληνικά πανεπιστήμια. Θα ήταν δοκιμη μια ρύθμιση ως εξής: «…το τέκνο αλλοδαπών που έχει φοιτήσει για έξι τουλάχιστον έτη σε ελληνικό εκπαιδευτικό ίδρυμα στην Ελλάδα.»
– χρειάζεται να καλυφθούν οι περιπτώσεις γονικής μέριμνας από τρίτους (και όχι τους γονείς). Αυτό μπορεί να καταστεί σαφές και ερμηνευτικά αλλά θα βοηθούσε η διαζευκτική αναφορά «των γονέων ή των ασκούντων τη γονική μέριμνα στην Ελλάδα».
– η παρ.2 του 1Α είναι δόκιμο να δίνει τη δυνατότητα πολιτογράφησης με την πλήρωση των προϋποθέσεων που αναφέρονται και όχι μετά από το 18ο έτος της ηλικίας των παιδιών. Εϊναι προβληματικό να τα διατηρεί στην αναμονή της απονομής αυτού του δικαιώματος για δεκαετίες (για περίοδο δηλαδή μεγαλύτερη ακόμα και για τους μη γεννηθέντες ή μεταναστεύσαντες ανήλικους στη χώρα) οδηγώντας σε διακρίσεις και δυχεραίνοντας τελικά την ίδια την εφαρμογή του νέου κώδικα ιθαγένειας στην κοινωνία.
– η ρύθμιση για νόμιμη διαμονή είναι εύλογη σε έναν κώδικα ιθαγένειας. Ωστόσο, ενόψει πολύχρονης προβληματικής πολιτικής αδειών διαμονής, πολλοί έχουν εκπέσει της νομιμότητας ή δεν έχουν συνεχή νόμιμη διαμονή όχι με δική τους ευθύνη. Μπορεί, διατηρώντας τη ρύθμιση εδώ για νόμιμη διαμονή, να προστεθεί μια μεταβατική διάταξη μόνο για την πρώτη εφαρμογή του νέου νόμου που να προβλέπει για ένα περιορισμένο χρόνο – κυρίως με στόχο τη λεγόμενη μιάμιση γενιά – τη δυνατότητα υποβολής αίτησης πολιτογράφησης μόνο με το στοιχείο της πραγματικής (και όχι αναγκαστικά συνεχούς και νόμιμης) διαμονής και των αποδεδειγμένων δεσμών με τη χώρα όπως και της ένταξης στην ελληνική κοινωνία.
– Η προϋπόθεση της εν τοις πράγμασι πενταετούς συνεχούς διαμονής μέσα από μεταβατικές διατάξεις ειδικά για την παρούσα «μιάμιση» και «δεύτερη» γενιά μεταναστών (παιδιά που μετανάστευσαν ανήλικα ή γεννήθηκαν) που έχουν βρεθεί εκτός νομιμότητας λόγω του προβληματικού συστήματος αδειών διαμονής που ισχύει έως σήμερα, είναι απαραίτητη για την πολιτογράφηση ακριβώς του δυναμικού κομματιού της νέας γενιάς που έφερε το ζήτημα της ιθαγένειας των παιδιών των μεταναστών στη δημόσια συζήτηση και νομιμοποίησε την αναγκαιότητα και σκοπιμότητα της διεύρυνσης της ιδιότητας του Έλληνα πολίτη.
– ο περιορισμός του δικαιώματος του εκλέγεσθαι, ελληνική πρωτοτυπία εάν ψηφιστεί ως έχει, μπορεί να αποβεί εξαιρετικά προβληματικός στην πρακτική εφαρμογή του. Κινδυνεύει να δημιουργήσει δημότες 2 κατηγοριών, ενώ μπορεί να οδηγήσει και σε πρακτικά προβλήματα νομιμοποίησης και διαδικασίας (πχ. δυσχέρεια στον ορισμό αντιδημάρχων αλλά και νομιμοποίηση δημάρχων) εκεί όπου οι ιδανικότεροι και πλέον ψηφισμένοι σύμβουλοι μπορεί να είναι αλλοδαποί. Αν και η Ελλάδα δυστυχώς δεν έχει ακόμη επικυρώσει τη Διεθνή Σύμβαση για τη συμμετοχή των Μεταναστών στη Δημόσια Ζωή μπορεί τουλάχιστον να μη βλάψει τη δημοκρατική της συνοχή αποδίδοντας ίσα δικαιώματα πολιτικής συμμετοχής στους επί μακρόν διαμένοντες (όπως άλλωστε υποδεικνύει και η σχετική οδηγία 2003/109/ΕΚ)
– To ύψος του παραβόλου πρέπει να είναι αναλογικό ως προς το κόστος των ανάλογων επιτροπών και των επιπλέον διαδικασιών που απαιτούνται. Λόγω του συμβολισμού του σε πολλές χώρες δεν είναι υψηλότερο από το χαρτόσημο για την έκδοση ενός δελτίου ταυτότητας. Εάν διατηρηθεί στα 1000 € τότε είτε λειτουργεί αποτρεπτικά, είτε με εισπρακτική λογική αφαίμαξης μιας οικογένειας, κάτι που δεν αρμόζει στην οικοδόμηση σχέσης κράτους-πολίτη και μάλιστα στην πρώτη ανάλογη συναλλαγή του υπό πολιτογράφηση με τη διοίκηση. Ως εκ τούτου το παράβολο επείγει να μειωθεί με βάση την εκτίμηση της επιβάρυνσης της διοίκησης για την εξέταση των αιτήσεων πολιτογραφησης Ένα αναλογικό παράβολο ενδέχεται να κυμαίνεται ανάμεσα στα 50-200€.

8- Αξίζει να δούμε και να διαβάσουμε προσεκτικά το νόμο. Αξίζει να φανταστούμε μια νέα ελληνική κοινωνία.

Η ιδιότητα του πολίτη στην Ελλάδα και στην Ευρώπη

Το κύριο επιχείρημα όσων κινδυνολογούν επεισείοντας απειλές «αλλοίωσης» του πληθυσμού από την την ευχερέστερη απόδοση ιθαγένειας στα παιδιά των μεταναστών και τους γονείς τους είναι ότι απειλείται η εθνική «ομοιογένεια».
Αυτό το επιχείρημα αγνοεί ότι η Ελλάδα, όπως και κάθε σύγχρονο έθνος-κράτος, έχει ιδρυθεί, μετασχηματιστεί και εξελιχθεί μέσα από συγκλίσεις διαφορετικών τοπικών και περιφερειακών πολιτισμικών ταυτοτήτων και ότι ο καθένας μας κουβαλάει έναν πλούτο από εντελώς διαφορετικές εθνοτικές, συνειδησιακές και κοινωνικές ταυτότητες.
Επίσης αποκρύπτει ότι η επίκληση μιας υποτιθέμενης ενιαίας και μονολιθικής «εθνοθρησκευτικής ομοιογένειας» και μάλιστα μέσα από δεσμούς αίματος που παραμένουν ευδιάκριτοι ως ευθεία γραμμή ανά τους αιώνες, δεν είναι παρά ένας μύθος που αποτέλεσε πάντα εργαλείο αποκλεισμού και διακρίσεων με δυσμενείς συνέπειες για το συλλογικό συμφέρον και όχι μόνο για τα άμεσα και ορατά του θύματα. Αν ο μύθος αυτός ευσταθούσε, τότε η μοναδικότητα αυτής της γωνιάς της υφηλίου θα συγκέντρωνε το έκπληκτο ενδιαφέρον γενετιστών και μελετητών του DNA.
Αντιθέτως, σε κάθε ιστορική περίοδο οι κάτοικοι της επικράτειας αναγνώρισαν εαυτούς γύρω από ένα σύνολο κοινών πεποιθήσεων και, συχνά θρησκευτικής και πολιτιστικής, συνείδησης. Έτσι σε κάθε εποχή, το ‘δίκαιο του αίματος’ και η ιθαγένεια με βάση ένα κοινό ‘γένος’ δεν είναι παρά ‘δίκαιο του εδάφους΄ (πολίτες=κάτοικοι) που στη διαδικασία αναγνώρισης και οικοδόμησης μιας κοινής εθνικής και πολιτισμικής ταυτότητας μετατρέπεται σε δίκαιο του αίματος (πολίτες=κάτοικοι με κοινή ‘καταγωγή’ και ‘θρησκεία’).
Συχνά αυτή η ταυτότητα καθοριζόταν σε σχέση με τους άλλους και στα πλαίσια συγκρούσεων και πολέμων. Σήμερα, όπου τουλάχιστον σε αυτήν την ήπειρο, οι θρησκευτικοί πόλεμοι είναι απίθανοι, οι κάτοικοι της χώρας που επιθυμούν να ενταχθούν παραγωγικά σε μια πολιτική ενότητα και συλλογικότητα μπορούν να αναγνωριστούν γύρω από συνταγματικές αξίες της αξιοπρέπειας, της πλήρους πολιτικής και κοινωνικής συμμετοχής, τις ελευθερίες, τα δικαιώματα και το στόχο της κοινωνικής ισότητας, σε ένα δημοκρατικό κράτος δικαίου.
Αν δούμε πώς οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες έχουν αναπτύξει τις δικές τους πολιτικές ιθαγένειας και πολιτογράφησης θα διαπιστώσουμε ότι οι σχεδόν όλες τους έχουν προβλέψει μια λιγότερο ή περισσότερο ευνοϊκή πρόσβαση της δεύτερης γενιάς μεταναστών στην ιθαγένεια. Η πλειοψηφία τους (2 στις 3 ευρωπαϊκές χώρες) παραχωρεί την ιθαγένεια σε όσους γεννήθηκαν στη χώρα είτε αυτόματα με τη γέννηση (25%) είτε μετά από 3 έτη (22%) ή 5 έτη (19%). Η Ελλάδα είναι πλέον η μόνη χώρα που δεν προβλέπει κάποια ειδική ρύθμιση για τους μετανάστες δεύτερης γενιάς για πρόσβαση στη δυνατότητα να γίνουν έλληνες πολίτες πριν από τους γονείς τους. Ακόμα και οι υπόλοιπες χώρες με αυστηρές προϋποθέσεις (Αυστρία, Ιταλία, Κύπρος) προβλέπουν ευνοϊκότερους όρους πρόσβασης στη μακρά διαμονή και ειδικές ρυθμίσεις για τη δεύτερη γενιά).
Αντίστοιχα, ένας μεγάλος αριθμός ευρωπαϊκών χωρών (11: 41%) χορηγεί στην 1η γενιά μεταναστών την ιθαγένεια σε λιγότερα από 5-6 χρόνια και 14 χώρες σε 8-10 χρόνια.
Όταν εφαρμοστεί η πρόσφατη διακήρυξη του Πρωθυπουργού κ.Παπανδρέου δεν πρόκειται να συμβεί κάτι το συνταρακτικό, αλλά απλά η Ελλάδα θα εναρμονίσει τις πολιτικές της ιθαγένειας κάπου κοντά στο μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην εποχή της νέας μετανάστευσης.
Ωστόσο, ακόμα και αν παραχωρηθεί η ιθαγένεια αυτή θα παραμείνει νεκρό γράμμα εάν δεν συνοδεύεται από την αποτελεσματική εφαρμογή της νομοθεσίας κατά των διακρίσεων και από συμμετοχικές δομές, αντάξιες σε μια δυναμική και αναπτυσσόμενη ελληνική κοινωνία.
Γι αυτό χρειάζεται χορήγηση του καθεστώτος μακράς διαμονής στους εκατοντάδες χιλιάδες διαμένοντες πάνω από πέντε και δέκα χρόνια στην Ελλάδα – συμπεριλαμβανομένης της λεγόμενης «μιάμιση» γενιάς – το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις δημοτικές εκλογές, και η ενίσχυση και συμμετοχή των οργανώσεων μεταναστών σε έναν πραγματικά δημοκρατικό δημόσιο εθνικό διάλογο για τη μετανάστευση.
Εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις τοπικές εκλογές: Μετά από χρόνια ξενοφοβικής μεταναστευτικής πολιτικής η Ελλάδα συγκαταλέγεται ανάμεσα στη μικρή μειοψηφία των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης που εμποδίζουν τη συμμετοχή όλων μεταναστών στη δημόσια ζωή. Στις μισές ευρωπαϊκές χώρες οι μετανάστες ψηφίζουν, ενώ στο 18% ψηφίζουν, αλλά και εκλέγονται στις τοπικές εκλογές. Η απουσία δυνατότητας συμμετοχής στις τοπικές εκλογές, αποτελεί ένα σοβαρό δημοκρατικό έλλειμμα κυρίως για τις χώρες εκείνες στις οποίες οι μετανάστες αποτελούν ένα σημαντικό κομμάτι του εργατικού δυναμικού, της χειρωνακτικής εργασίας και των υπηρεσιών. Με άλλα λόγια όταν εκατοντάδες χιλιάδες ή εκατομμύρια ζουν και εργάζονται σε μια χώρα αλλά δεν έχουν λόγο στη διαχείριση των κοινών και σε αποφάσεις που τους αφορούν τότε υπάρχει πρόβλημα. Η δημοκρατική συμβίωση απειλείται από την εκμετάλλευση ενός εργατικού δυναμικού χωρίς πολιτικά δικαιώματα – αλλά και υποχρεώσεις – και οι κοινωνικές εντάσεις καραδοκούν ως νομοτελειακή συνέπεια.
Το πρόβλημα είναι ακόμη μεγαλύτερο στις χώρες εκείνες όπου ούτε η ιθαγένεια χορηγείται εύκολα στους μετανάστες 1ης γενιάς. Με εξαίρεση την Τσεχία και την Πολωνία, που έχουν ανάλογα αρνητικές πολιτικές ιθαγένειας και πολιτικής συμμετοχής, αλλά δεν φιλοξενούν σημαντικούς αριθμούς μεταναστών, όλες οι υπόλοιπες χώρες σε ένα από τα δύο πεδία (ιθαγένειας ή εκλέγειν-εκλέγεσθαι σε τοπικές εκλογές) παρέχουν δικαιώματα είτε πολιτικής συμμετοχής, είτε πρόσβασης στην ιθαγένεια. Μόνον η Ελλάδα και η Κύπρος είναι απόλυτα αρνητικές, αδικαιολόγητα ως προς το βαθμό παραγωγικής συμμετοχής του μεταναστευτικού δυναμικού στην οικονομία και κοινωνία τους.
Όταν παραχωρηθεί το δικαίωμα ψήφου στους μετανάστες μακροχρόνιας διαμονής στην Ελλάδα η Ελλάδα απλά θα ενταχθεί στην πλειοψηφία των δημοκρατικών χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπου οι μετανάστες ψηφίζουν και εκλέγονται στις δημοτικές εκλογές.

Πολιτική συμμετοχή και διαβούλευση: Το πρόβλημα της Ελλάδας που ανέδειξε η έρευνα για την Ένταξη των Μεταναστών (Migration Policy Index) είναι ότι οι πολιτικές της για τη μετανάστευση δεν περιέχουν την παραμικρή διέξοδο για δημοκρατική συμμετοχή και για δικαιώματα στους μετανάστες παρά την πολυετή παραγωγική τους συμβολή στην κοινωνία και οικονομία.
Χώρες με κλειστές πολιτικές ιθαγένειας για την 1η γενιά παρέχουν ευνοϊκότερους για τη 2η γενιά, ή δίνουν τη δυνατότητα ψήφου στις τοπικές εκλογές ή για συμμετοχή σε δημόσια διαβούλευση για θέματα που τους αφορούν (μεταναστευτική πολιτική). Αντίθετα ακόμη και στο τελευταίο αυτό τομέα η Ελλάδα συγκαταλέγεται ανάμεσα στη μειοψηφία των χωρών που δεν «ακούν» θεσμικά τους μετανάστες, αλλά και δεν χρηματοδοτούν τις οργανώσεις τους.
Όταν οι οργανώσεις μεταναστών και των δικαιωμάτων τους κληθούν να συμμετάσχουν στην Επιτροπή Κοινωνικής Ένταξης των Μεταναστών, από την οποία έως σήμερα αποκλείονται σκανδαλωδώς, χρηματοδοτώντας τις κυριότερες εξ αυτών, τότε η Ελλάδα απλά θα πράξει το αυτονόητο, όπως και η μεγάλη πλειοψηφία των χωρών της ΕΕ στοχεύοντας στη δημόσια νομιμοποίηση των πολιτικών και στην κοινωνική συνοχή και δικαιοσύνη.
Νέες ρεαλιστικές και γενναίες πολιτικές ιθαγένειας και πολιτικής δημοκρατικής συμμετοχής των μεταναστών, τόσο με το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, όσο και με την πλήρη και ισότιμη συμμετοχή στη δημόσια ζωή και διαβούλευση για τα κοινά αγαθά και τους νόμους, δεν είναι παρά μια επιτακτικά αναγκαία ρήξη με φοβικές και ανιστόρητες μεταναστευτικές πολιτικές. Γιατί σε μια ραγδαία εξελισσόμενη και γόνιμη κοινωνία και νέα γενειά αξίζει ένα κράτος που εκτιμά και στηρίζεται στους ανθρώπινους πόρους της και δεν φοβάται να ξαναφανταστεί την πολιτική της συγκρότηση.

Πηγή στατιστικών στοιχείων: Migrant Integration Policy Index, http://www.integrationindex.eu

Οι παραπάνω διαπιστώσεις μας καλούν να στηρίξουμε με εποικοδομητική κριτική το νέο νομοσχέδιο και να προωθήσουμε την πληρέστερη κοινωνική και πολιτική ένταξη των αλλοδαπών συμπολιτών μας στην ελληνική κοινωνία και δημοκρατία.

Μίλτος Παύλου,
Διευθυντής Εθνικού Παρατηρητηρίου του Ρατσισμού και της Ξενοφοβίας

Άννα Τριανταφυλλίδου,
Επίκουρη Καθηγήτρια, Δημοκρίτειο Πανεπιστημίο Θράκης,
Κύρια Ερευνήτρια ΕΛΙΑΜΕΠ

σίγουρα όχι και τα πιο ριζοσπαστικά αιτήματα ως προς τη μετανάστευση και τη κρατική διαχείριση, αλλά και σίγουρα νηφάλιες και προοδευτικές διαπιστώσεις.

Υπογράψτε αν συμφωνείτε εδώ

cfp: Desiring Just Economies / Just Economies of Desire

International Conference

Date: 24-26 June 2010

Location: ICI Berlin Institute for Cultural Inquiry

Confirmed Speakers: Lisa Duggan, Kevin Floyd, Josephine Ho, Ratna Kapur, Desiree Lewis, Anne McClintock, Donald Morton

Deadline for abstracts: 20 January 2010


The conference seeks to explore how desire not only sustains current economies, but also carries the potential for inciting new forms of understanding and doing economy. We propose to focus on the notion of desire as a tool to explore economy’s sexual dimension as much as the economic dimension of sexuality. Drawing on Queer Theory we understand desire as historically structured by heterosexual norms, while simultaneously functioning as a structuring force itself – thus inscribing reproductive heteronormativity to subjectivity and society. Presuming that desire can be envisioned beyond heteronormative restrictions and that this bears on the idea of justice, the question arises whether the pursuit of economic and sexual justice can be made to coincide when economy is queered by desire. Rather than a realisable universal norm, the term justice is employed as a contestable term, offering possibility for debate and political practice. The conference’s twin interest lies in unpacking how sexuality is implicit in economic processes and in unfolding how economy is linked to sexuality. How do current global economic processes (including production, reproduction, consumption, circulation, speculation) constitute specific sexual identities and practices that collaborate in relations of exploitation, domination, and subjectivation? Conversely, how do ways of organizing sexuality influence economic processes?

In addition to exploring the reciprocal relation between sexuality and economy, the conference inquires into how a queer reconceptualization of desire may emerge as a destabilizing and transformative force in economic relations. One of the aims of the conference is to fashion space for imagining “other” economies or imagining economy “otherwise”, as well as for the deployment of the concept of desire in ways that allow for a reworking of social relationships and economic practices. The presumption here is that global capitalism is not a monolith; rather, there exist diverse capitalisms and diverse economies. For instance, economic practices in the fields of migration and diasporas, subcultural economies, gift and barter economies and cooperative economies do not all conform to the capitalist logics.

Within the large field of exploring other economies and their potential to unsettle global capitalism, one focus of the conference is on the connection between heteronormativity and neoliberal capitalism. How does neoliberalism mobilise desire in order to obtain compliance from individuals? What is the role of the increasing socio-cultural integration of diversified genders and sexualities? What role does homo- and trans-phobia play in contemporary economic developments? Is there a ‘necessary’ or rather ‘historical’ connection between heteronormativity and capitalism? In how far do the notions of heteronormativity and capitalism have to be problematized as eurocentric or occidentalist? In order to tackle these questions, it is necessary to engage critically with the transnational mechanisms of sexual and economic exclusion, exploitation and superexploitation. Why is the question of sexuality foreclosed from critiques of capitalism and redistributional activism? To what extent do political struggles for sexual justice in the global North inadvertently reinforce sexual injustice in the South? How can one consider the colonial, post- and neocolonial legacies and restructurings that underlie the forms of exploitation induced by the current financialization of the globe without ignoring its gendered and sexualized dimensions? How is sexual injustice in the global South instrumentalised to enable the self-constitution of the West as ‘progressive’ and thereby consolidate its hegemonic position? What is the link between justifications of economic and sexual violence?

While desire for economic justice tends to accept and perpetuate the principle of reducing all value to its pecuniary equivalent, desiring other economies can also take the form of envisaging alternate modes of recognizing value beside financial compensation. The prevalent view understands desire as being ultimately grounded in a fundamental lack, incited by a longing for recognition. According to this framework, the quest for capital, property and consumption beyond what is defined as “basic need” appears as but a particular avenue of being re-assured of one’s value and as an ultimately futile attempt to cover up lack. This raises questions like: To what extent do existing and imagined alternative economies challenge this false promise? How far do they replicate scarcity in a symbolic register and use symbolic recognition as a cheap, exploitative substitute for financial compensation? How may justice be imagined in the realm of desire to be recognized and valued? Does the value of recognition rely on unequal distribution? Can it grow indefinitely?

Substituting the concept of “desire as productivity and becoming” for the model of “desire as lack” does not provide an exit from capitalist economy either. While such a concept of plenitude and excess renounces normative restrictions and disciplinary arrangements of desire, it nonetheless risks appropriating difference to capitalist economy, celebrating it as the principle capitalist renewal. Thus, it seems essential to ask critically how specific economies deploy desire, and which concepts of desire allow for what kind of economic thinking. Moreover, the main concern of the conference is to reflect upon and, perhaps, invent queer conceptions of desire beyond the logics of both lack and excess, in order to ask what they offer in view of just economies of desire, of a desire for economic and sexual justice.


“Desiring Just Economies / Just Economies of Desire” is an international, transdisciplinary conference that welcomes a wide range of presentations, from academic papers to experimental writing, lecture performances, and visual presentations. We invite scholars, activists and artists inspired by queer and postcolonial theory to submit abstracts that relate to the questions raised above.

Abstracts (200-300 words) for fifteen-minute presentations should be submitted as an email attachment to cfp@desiring-just-economies.de by 20 January 2010.
Please use your surname as the document title. Abstracts should be sent in the following format: (1) Title (2) Presenter(s) (3) Institutional affiliation / Field of Activity (4) Country (5) Email (6) Abstract.


Nikita Dhawan
Frankfurt Research Center for Postcolonial Studies (FRCPS)
Excellence Cluster “Formation of Normative Orders” Goethe-University Frankfurt

Antke Engel
Institute for Queer Theory, Berlin/Hamburg

Christoph Holzhey
ICI Berlin Institute for Cultural Inquiry

Volker Woltersdorff
SFB “Cultures of the Performative”, FU Berlin

Common Contact: info@desiring-just-economies.de

Download CFP as pdf